Autor referatu: Finalkaa
Data: 01.03.2008

 

Źródła

http://omihal.republika.pl/ceremonia.html
http://pl.wikipedia.org/wiki/Japo%C5%84ska_ceremonia_picia_herbaty
http://www.foody.pl/strony/1/i/747.php
http://www.klubbushi.republika.pl/dojo/chado.htm
http://www.gazeta.jp/index.php?option=com_content&task=view&id=51&Itemid=4

 

CEREMONIA PARZENIA HERBATY


Ceremonia parzenia herbaty zwana inaczej chanoyu, chado lub sado, narodziła się w epoce Muromachi. Osobami, które najbardziej przyczyniły się do powstania tej oto ceremonii byli: panujący w owych czasach siogun Ashika Yoshimitsu oraz niedoszły mnich buddyjski Murata Mokichi. Ashikaga Yoshimitsu był znawcą sztuki i kolekcjonerem chińskich przedmiotów. W jego kolekcji znajdowały się imbryki, czarki, pudełeczka. Często pokazywał je swoim gościom. Takim prezentacjom towarzyszył konkurs rozpoznawania herbaty podanej w naczyniach z kolekcji. Z kolei Murata był uczniem klasztoru buddyjskiego. Został jednak z niego usunięty za lenistwo. Udał się więc do innego klasztoru, jednak i tam mu się nie wiodło, gdyż nie mógł opanować senności. Zaczął więc pijać herbatę. Coraz częściej zapraszał na herbatę przyjaciół, a samo podawanie napoju z czasem przerodziło się w ceremoniał. Usłyszawszy o tym, siogun sprowadził Muratę na dwór i w ten sposób ceremonia zaczęła się rozwijać i rozpowszechniać.
Jedna z legend głosi również, że picie herbaty stało się popularne w Japonii za sprawą mnicha buddyjskiego Eisaia, który sprowadził w XII w. z Chin jej nasiona. Herbatę polecał swym braciom jako środek zapobiegający senności w czasie długich godzin medytacji. Z czasem picie herbaty w Japonii przekształciło się w cermonię charakteryzującą się wysokimi walorami estetycznymi i ściśle określonymi regułami etykiety udoskonalonymi (w XVI wieku) przez mistrza ceremonii herbaty Sen-no Rikyu.
Chanoyu ma miejsce w każdym czasie, za dnia i nocy, oraz o każdej porze roku. Czasem również jako część innych ceremonii. Goście pochodzą ze wszystkich grup społecznych i zawodów. W dzisiejszych czasach kobiety bardziej zajmują się praktykowaniem Chanoyu. Okazją do ceremonialnego wypicia herbaty mogą być spotkania gratulacyjne, powitalne czy dziękczynne. Odbywają się także jako rewanż za okazaną życzliwość, odpoczynek, w przerwie w pracy itp. Miejsce i atmosfera mają sprawiać wrażenie iluzorycznego świata i symbolizują oderwanie się od świata zewnętrznego i codziennych spraw.
Celem ceremonii picia herbaty było oczyszczenie duszy i osiągnięcie harmonii ze światem i przyrodą. Dlatego też wystrój otoczenia herbacianego pawilonu, gdzie się odbywała ceremonia odgrywał wielką rolę - odpowiednie naświetlenie, parawany, kwietne dekoracje i ogród, gdzie można było się wyciszyć.

Z uwagi na porę roku oraz dnia spotkania herbaciarnie dzielą się na dwie formy: pełną i skróconą. Skrócone spotkania odbywają się w prywatnych domach, w pracy lub świątyniach. Ograniczają się one do podawania specjalnego rodzaju ciasteczek (wagashi), a uczestników nie obowiązuje strój oficjalny (kimono). Pełne spotkania herbaciane mają zazwyczaj miejsce w pawilonach herbacianych, gdzie tematy konwersacji muszą być zgodne z zasadami etykiety (chakai). Etykieta dotyczy sposobu poruszania się i stawiania kroków, głębokości wymienianych ukłonów, tonu głosu i wymiany tematów konwersacji. Dzieli się na trzy tradycyjne kategorie: oficjalną (shin), półoficjalną (gyo) i nieoficjalną (so).

Pawilon herbaciany znajduje się w zadbanym ogrodzie, gdzie uczestnicy mogą podziwiać uroki. Do pawilonu wchodzi się przez nieduży otwór, zwany nijiriguchi. Ma on wymiary nie większe niż 80 x 70 cm, więc każdy wchodzący musi kucnąć i niemal się wczołgać do środka. Wejście to symbolizuje równość wszystkich uczestników ceremonii. Zwyczajem jest to, że samurajowie muszą pozostawiać swoją broń na zewnątrz, na specjalnym stojaku katanakake, aby także w ten sposób ukazać swoją równość z chłopem, czy innym uczestnikiem ceremonii.

Pawilony herbaciane mają pozbawione wszelkich ozdób ściany, z niedokończonymi elementami wystroju po to, by mogła je dokończyć wyobraźnia gościa. Ma to za zadanie ukazywać nietrwałość, kruchość, przelotną naturę świata i człowieka oraz rzeczywista pokorę. Pawilon wyposażony jest w maty tatami wyścielające podłogę, oraz w utensylia herbaciane, pochodzenia rodzimego, wykonane z gliny, bambusa i drewna.

Wnętrze nawiązuje do buddyjskiej zasady wabi (ubóstwo, prostota) i sabi (powściągliwość, stonowane kolory).W centralnym punkcie usytuowana jest wnęka-tokonoma, czyli miejsce przeznaczone na dekoracje i palenisko (może to być przenośny piecyk), gdzie znajduje się zwój z wykaligrafowaną sentencją Zen (nawiązującą do okazji lub pory roku), oprócz tego może znajdować się również jeden, starannie dobrany kwiat (podobnie jak zwój-odpowiedni porze roku), a tuż obok położona jest mata, na której gospodarz parzy herbatę. Niezbędnymi utensyliami herbacianymi są kociołek (chagama) do gotowania wody, pojemnik na wodę używany w czasie ceremonii, zwany mizusashi, chaire - pojemnik na sproszkowaną herbatę, chashaku - długie wąskie czerpadełko (dawniej były one wykonywane z koci słoniowej, a teraz z bambusa) służące do mieszania i przekładania herbaty z chaire do chawan, czyli do naczyń, z których pije się herbatę.


Nawet w dzień światło w pawilonie zdaje się być przytłumione. Wszystkie przedmioty, jak i stroje gości są w dyskretnych barwach. Nowe przedmioty są praktycznie zakazane, jedyny wyjątek stanowi lniana serwetka, służąca jako podstawka do podawanych słodyczy. W najciemniejszym kącie nie znajdziemy kawałeczka kurzu, bowiem gdyby tam był, gospodarz nie byłby już mistrzem. Prawdziwy mistrz powinien umieć sprzątać, jednak i tu panuje pewna zasada: wszystko musi być naturaln: jeśli na srebrnym naczyniu pojawia się patyna, nie wolno jej zmywać. Jeśli z wazonu kapie woda nie ma potrzeby wycierania jej - sugeruje rosę i chłód.
Uczestnik ceremonii jest obowiązany przynieść ze sobą drobiazgi w rodzaju specjalnych serwetek, składanego wachlarza-sensu, oraz delikatnej tkaniny do przetarcia naczyń.

 

 


PRZEBIEG CEREMONII:

 

Przybywających gospodarz wita ukłonem przy furtce. Goście wchodzą do altanki zwanej machiai. Tam jest ustalana kolejność wejścia do pawilonu. Po opuszczeniu altany uczestnicy udają się do ogrodu i tu spacerują po ścieżce zwanej roji, która łączy machiai z pawilioniem. Nie jest to zwykła droga. W wierzeniach Buddystów symbolizuje ona samooświecenie i odcięcie od rzeczywistości. Bardzo ważny Japoński erudyta i esteta Okakura Kakuzo napisał, że "kto szedł po takiej ścieżce w cieniu wiecznie zielonych drzew, po regularnych nieregularnościach kamieni, pod którymi leżą suche sosnowe igły, mijając pokryte mchem granitowe latarnie nigdy nie zapomni uczucia, że duch jego wzbił się ponad codzienne myśli. Choćbyśmy byli w samym centrum miasta, czujemy się jak w lesie, z dala od kurzu i zgiełku cywilizacji. Wielka była pomysłowość mistrzów ceremonii herbacianej, jeśli potrafili stworzyć takie wrażenie spokoju i czystości."

W międzyczasie goście podziwiają rośliny i kamienne kompozycje. Wszyscy spotykają się przy ogrodowej ławeczce, po to, aby wybrać "pierwszego gościa" (shokyaku). Jest to ta osoba spośród zaproszonych, która uchodzi za najbardziej szanowaną i obeznaną z etykietą chakai. Jej rolą będzie wraz z gospodarzem zadbanie o atmosferę spotkania oraz służenie przykładem.

Uczestnicy przed przejściem do pawilonu na dłuższą chwilę zatrzymują się przy źródełku, gdzie każdy uczestnik chanoyu za pomocą drewnianego czerpaka nabiera wody i myje nią ręce oraz płucze usta. Czynność ta musi być pełna skupienia, wszyscy w symboliczny sposób oczyszczają ciało i ducha. Sygnał gongu oznacza, iż goście mogą wejść do środka. Przed wejściem wszyscy zdejmują obuwie. Gospodarz wchodzi dopiero wtedy, gdzy wszyscy uczestnicy znajdą sie wewnątrz pawilonu. Po wejściu goście zbliżają się do wnęki, przeznaczonej do eksponowania przedmiotów. Dokładnie oglądają znajdując się w niej eksponaty, ukłaniają się i zajmują miejsce (siadają na podłodze) wokół paleniska. Pokój, w którym przebywają ma wielkość 2-4 tatami i zawiera minimalną ilość mebli i przedmiotów, aby nic nie rozpraszało uwagi uczestników.

Następnie wchodzi gospodarz, a gość honorowy wstaje i dziękuje mu za zaproszenie oraz przygotowywanie ceremoni. Potem rozpoczyna się lekka rozmowa na temat czarek do herbaty i wiszącego we wnęce zwoju. Poruszane są tylko tematy związane z ceremonią, gdyż poruszanie innych, zwłaszcza związanych z pracą, uważane jest za brak taktu. Rozmowa jest płynna, lekka i spontaniczna, jednak wyważona. Goście częstowani są lekkim posiłkiem, na który składają się ryż, zupa, ryba i warzywa. Do posiłku może być podana sake.

Po tej części ceremonii goście wychodzą do ogrodu, a gospodarz przygotowuje się do dalszej części ceremonii. Po powrocie do pawilonu wszystkich zaskakuje zmieniony wystrój wnętrza, zazwyczaj eksponowana jest kompozycja kwiatowa w wazonie, którą goście oglądają, po czym ponownie zasiadają wokół paleniska na matach. Gospodarz przynosi przybory: (łyżeczkę, montewkę z bambusa) i naczynia (czarki i czajniczek z wodą) w tym i puszeczkę, w której znajduje się ręcznie zmielona herbata. Najpierw bierze jedwabną ściereczkę (fukusa), przyczepioną do pasa jego kimona i wyciera nią miseczki do herbaty (chawan) i pozostałe utensylia. Następnie zagotowuje wodę w czajniczku, w którym dzwonią kawałki miedzi. Po tej czynności mistrz daje znak pierwszemu, który zaczyna jeść wcześniej otrzymane ciasteczko (wagashi). Nie należy jeść go zbyt pospiesznie ani zbyt wolno, ostatni kęs winien być zjedzony w chwili podania czarki z herbatą. Potem, gdy czajniczek daje sygnał, uderza łyżeczką o brzeg czarki. Z pudełka z laki (chaire) nabiera dokładnie ustalonymi ruchami odrobinę sproszkowanej herbaty (matcha) i wsypuje jej do miseczki po około 3 łyżeczki. Później za pomocą bambusowej chochelki (hishaku lub chashaku) nabiera wody i nalewa ją do miseczki z herbatą. Gospodarz bierze do ręki bambusowy pędzelek (chasen) i zaczyna nim mieszać herbatę, dopóki nie pojawi się piana - "jaspisowy mus". Następnie podaje naczynie pierwszemu gościowi, który winien mu podziękować (skłonić głowę i powiedzieć "dziękuję za herbatę"-"Otemae chodai itashimasu")

Jako pierwsza podana jest jednak herbata koicha, w tylko jednej czarce, z której pije kolejno każdy gość po 3 łyki. Dopiero potem każdy otrzymuje własną czarkę z herbatą usucha. Gość otrzymując czarkę z herbatą winien unieść ją obiema rękami w górę na znak podziękowania i wykonać ukłon w kierunku gospodarza, obracając trzykrotnie czarką. Dopiero wtedy wypija herbatę trzema i pół łykami. Ostaki wypada wypić siorbiąc. Następnie uczestnik kciukiem i palcem wskazującym prawej ręki wyciera miejsce na czarce, które dotykaliśmy ustami. Palce wyciera się serwetką papierową (kaishi). Następnie uczestnik ogląda czarkę i zachwala jej zalety, wypada wtedy zapytać o nazwę czarki. Pustą miseczkę oddaje się mistrzowi, który ją myje zimną wodą umieszczoną w naczyniu mizuashi, po czym ceremonia zaczyna się od początku, w intencji następnego gościa. W czasie pełnej Chanoyu goście częstowani są tradycyjnymi słodyczami wykonanymi np. z kolorowego cukru lub prasowanych glonów. Słodyczy nie bierze się palcami tylko wykałaczką (kashiyoji). Jeśli gość nie zje wszystkiego może resztę wziąć do domu. Ceremonia trwa dopóki goście nie podziękują za herbatę. Na koniec gość honorowy, wybrany i zapoznany z chakai wstaje i ponownie dziękuje za całą ceremonię, a gospodarz zachowując milczenie wykonuje ukłon w stronę każdego z gości.
Każda ceremonia herbaciana jest niesamowita i jedyna w swoim rodzaju. Ma naprawdę unikalną atmosferę. Najważniejsze ideały herbaty wyrażają cztery słowa: wa, kei, sei, jaku. Wa
oznacza harmonię, jaka powinna panować w stosunkach międzyludzkich, oraz pomiędzy człowiekiem, a wszystkim, co go otacza. Kei oznacza szacunek. Szacunek do wszystkich ludzi i rzeczy. Sei to czystość, zarówno fizyczna jak i duchowa. Zaś jaku oznacza spokój, stan pokoju ducha. Ludzie herbaty - w oparciu o te ideały - uczą się troszczyć o każdy szczegół oraz starają się doskonalić samych siebie.
O to tak naprawdę chodzi. Aby zatroszczyć się o każdy szczegół, dobrać utensylia stosownie do pory roku, rangi spotkania, gości. Aby dokładnie przestrzegać trudnej etykiety. Aby podejść do tego, nie tylko jak do parzenia kubkowego liptona, czy jak do orientalnej ciekawostki, ale jako do duchowego przeżycia.

 

LINKI DO STON, KTÓRE WARTO ZOBACZYĆ
http://youtube.com/watch?v=4FfUbnaXecg&feature=related
http://www.fotosearch.pl/pdfs/UNA148.pdf

 

KILKA WAŻNYCH ZASAD


1. Podstawowa zasadą, która powinien kierować się gość to wystrzeganie się wypowiadania negatywnych opinii o gospodarzu i miejscu, w którym jest przyjmowany.
2. Zgodnie z japońskim obyczajem, ciasteczka zwane wagashi i zielona herbata matche podawane są najpierw mężczyznom w miseczce o-chawan z pieniącą się herbatą.
3. Podczas całej ceremonii należy pamiętać o jej wszystkich uczestnikach i nie przedłużać uroczystości.
4. Niezjedzone wagashi powinno się zabrać do domu, natomiast herbatę trzeba wypić powoli, chwaląc przy tym jej niepowtarzalny smak i aromat.
5. Ponieważ zarówno naczynia gliniane, jak i porcelanowe używane podczas ceremonii - biorąc pod uwagę ich wartość historyczną - są niezwykle drogocenne, trzeba obchodzić się z nimi z ogromną ostrożnością, a także pamiętać o zdjęciu z palców i nadgarstków biżuterii.
6. Podczas parzenia herbaty unosi się specyficzny zapach, więc żeby móc się nim swobodnie delektować, należy zrezygnować z użycia intensywnych perfum przed ceremonią.
7. Od obcokrajowców, którzy nie noszą kimon, wymagane jest posiadanie białych skarpetek zamiast tabi.

 

 

Słowniczek


Ceremonia

• chanoyu - Japońska ceremonia herbaty. Dokładnie zaś oznacza "gorąca woda na herbatę".
• chakai – etykieta, zasady chanoyu
• sake - wódka ryżowa, powinna być serwowana w temperaturze pokojowej
• chadogu - ogólna nazwa wszystkich przyborów, niezbędnych do ceremonii herbaty.
• chaire (natsume) - pojemniczki na sproszkowaną zieloną herbatą, pokryte laką - barwnikiem otrzymywanym z soku drzewa urushi.
• chawan - czarka zaprojektowana i wykonana tak, aby uczynić picie herbaty przyjemnością.
• chashaku - rodzaj łyżeczki używanej do nabierania sproszkowanej herbaty. Większość chashaku jest wykonana z bambusa, ale bywają te zrobione z kości słoniowej, czy drewna. Dawniej „ludzie herbaty” (chajin - określenie tych, którzy opanowali tajniki ceremonii herbaty) sami wykonywali swoje chashaku.
• chasen – pędzelki wykonane z bambusa. W ceremonii herbaty jest element zwany chasen-toshi (sprawdzanie chasen). Jest to czynność mająca na celu wewnętrzne oczyszczenie i koncentrację umysłu, podczas gdy ogrzewamy chawan.
• kaishi - papierowa serwetka, na której kładzie się tradycyjne japońskie słodycze, podawane w czasie ceremonii herbaty.
• kaiseki - ceremonia chanoyu, w czasie której serwowany jest obiad. Jest mniej rozbudowana niż właściwe chanoyu. Potrawy serwowane nie są drogie, składniki zaś dobiera odpowiednio do pór roku, a porcje są małe. Zazwyczaj posiłek składa się z trzech dań i misy zupy. Zupa to zazwyczaj przyprawiona woda morska z brązowym, nie łuskanym ryżem. Reszta potraw składa się z ryb, gotowanych potraw i ryżu. Sake serwowana jest po posiłku.
• kashiyoji (wykałaczki do słodyczy) - są wykonane z pachnącego drewna, nazywa się je także kuromoji.
• fukusa - kawałek jedwabnej tkaniny służący do wycierania i oczyszczania przyborów.
• sensu - wachlarz używany podczas ceremonii herbaty. Nie służy jednak do wachlowania, stanowi znak wyróżniający gościa w pawilonie herbacianym. Służy do nakreślenia symbolicznej linii granicznej miedzy nim a osobą, której winni jesteśmy szacunek.
• matche - zielona herbata używana podczas chanoyu


Pawilon herbaciany i ogród


• chaschitsu - pawilon herbaciany
• sukiya - miejsce w pawilonie herbacianym, w którym odbywa się ceremonia.
• machiai - altana ogrodowa, w której goście czekaj na rozpoczęcie ceremonii.
• roji - ścieżka ogordowa łącząca machiai z sukiya.
• kakoi ("miejsce ogrodzone") - pomieszczenia herbaciane wbudowane w dom, nie będące oddzielnymi budynkami.
• mizuya - pomieszczenie, w którym przygotowuje się utensylia potrzebne do przeprowadzenia ceremonii.
• tokonoma - centralna wnęka w sukiya, gdzie umieszczane są obrazy i kwiaty ku zbudowaniu gości..
• katanakake - stojak na broń umieszczony przed wejściem do sukiya.


Inne


• chado - droga herbaty.
• wyznaczniki chanoyu (chado) - wa (harmonia), kei (szacunek), sei (prostota), oraz jaku (spokój).