Autor referatu: Dataz

Data: 09.02.2008

Źródła: http://www.guidetojapanese.org/
http://en.wikipedia.org/wiki/Japanese_honorifics
http://pl.wikipedia.org/wiki/Keigo
http://www.jlpt-kanji.com/keigo.php
http://www.jansze.republika.pl/gj/104.htm
http://www.zgapa.pl/zgapedia/Keigo.html

 

 

 

"Formy honoryfikatywne"

 

 

Wyrażenia honoryfikatywne (Keigo) to japoński język zwrotów grzecznościowych stosowanych, gdy podmiotem jest osoba szanowana. Język japoński posiada trzy grupy form grzecznościowych:

 

1. Formy uprzejme (teineigo) – obojętne wyrażenie grzeczności

2. Formy uniżone (kenjōgo) – wyrażenie skromności

3. Formy wywyższające (sonkeigo) – wyrażenie respektu, adoracji

 

1. Formą uprzejmą mówca będzie tytułował partnera używając zwrotu: “pan/pani” (i najprawdopodobniej również i partner będzie się tak zwracał do mówcy). Używana jest wobec partnera równego nam stopniem albo też wobec partnera, którego pozycja jest nam jeszcze nie znana. Formę tą stosujemy uzupełniając imię lub przezwisko odpowiednimi przyrostkami takimi jak:

 

san - neutralny formalny przyrostek, mniej formalny od polskich "pan/pani".

sama - formalny honoryfikatywny, bardziej formalny od polskich "pan/pani".

sensei - formalny, używany wobec nauczycieli

senpai - oznacza m.in. kogoś kto dłużej w danym miejscu pracuje, jest na starszym roku w szkole, czy też dłużej zajmuje się daną dziedziną

dono - odpowiednik "szanowny pan/szanowna pani", bardzo formalny i używany raczej w piśmie

kun - nieformalny, używany wobec znajomych chłopaków

chan - nieformalny, używany wobec znajomych dziewczyn, traktowany jako zdrobnienie

 

Ponadto zaimki i ich moc, np.: bardzo formalne watakushi czy formalne watashi. Więcej o zaimkach było w referacie z 12 stycznia.

 

Do form uprzejmych należy również koniugacja czasowników do formy grzecznościowej masu.

W czasownikach zakończonych na ru zmieniamy ‘ru’ na ‘masu

np. tabe-ru -> tabe-masu. W czasownikach zakończonych na –u, zmieniamy je na ‘-i’ oraz dokładamy masu, np. oyogu - > oyogi -> oyogimasu. W czasownikach zakończonych na –tsu zmieniamy je na –chimasu, np. ‘matsu’ -> machimasu.

W przeczeniach czasu teraźniejszego masu odmienia się do masen,

np. asobimasen.

 

W czasie przeszłym masu staje się mashita, zaś w czasie przeszłym zaprzeczonym masen deshita.

            Dla zdań niekończących się na czasowniki, formą uprzejmą będzie dodanie na końcu ‘desu’ lub dla czasu przeszłego ‘deshita’. Po –i przymiotnikach (np. kawaii, yasui, takai) niedozwolone jest używanie formy przeszłej przez deshita oraz wstawianie ‘da’, gdyż ‘desu’ i ‘da’ nie mogą być stosowane wymiennie. Formy przeszłe i zaprzeczone są tworzone zgodnie z zasadami odmiany przymiotników z grupy –i. Po –na przymiotnikach np. shizuka, genki dozwolone jest stosowanie ‘da’ jako nieformalnego odpowiednika ‘desu’. Shizuka (da) -> shizuka desu – odmiana przymiotnika do formy uprzejmej w czasie teraźniejszym. Zaprzeczenie: shizuka ja nai -> shizuka ja nai desu. Czas przeszły: shizuka datta -> shizuka deshita, i czas przeszły zaprzeczony: shizuka ja nakatta -> shizuka ja nakatta desu.

Istnieje jeszcze drugi sposób odmiany przymiotników do formy przeczącej. W –i przymiotnikach wygląda to tak: kawai kunai -> kawai ku arimasen, czas przeszły przeczący od kawaii: kawai kunakatta - > kawai ku arimasen deshita. Podobna sytuacja zachodzi przy –na przymiotnikach. Normalnie zaprzeczony shizuka ja nai staje się shizuka ja arimasen, zaś w czasie przeszłym shizuka ja arimasen deshita. Zalecane jest poznać oba sposoby odmiany.

Istnieje też wyraz ‘dearu’ zastępujący desu w formalnych pismach, jest dość oficjalne.

Np.: kore wa tanaka-san desu - > kochera wa tanaka-san dearu.

 

 

2. Forma skromna (kenjōgo) zwana także wyrażeniami modestywnymi, stosowana jest, gdy podmiotem jest mówiący lub osoby z jego otoczenia. Wyraża uniżenie mówiącego wobec rozmówcy.

 

Gdy czynność ma związek z osobą szanowaną:

o + forma czasownika powstała przez odjęcie masu + suru (/itasu*)

go + rzeczowniki tworzące czasowniki w połączeniu z suru + suru (/itasu*)

*itasu jest wyrazem bardziej uprzejmym w tych połączeniach.

 

Np.: nimotsu wo mochimasu -> nimotsu wo omochi shimasu. – Poniosę Pański bagaż.

Renraku shimasu. -> go renraku itashimasu. – Uprzejmie Pana zawiadamiam.

 

Kiedy czynność nie ma związku z osobą szanowaną, zastosujemy czasowniki specjalne charakterystyczne dla Keijougo, wymienione w tabeli.

 

Zamiana do formy skromnej polega na doprowadzeniu do formy powstałej przez odjęcie masu, np.: taberu -> tabemasu -> tabe, kiku -> kikimasu -> kiki, następnie dodaniu przed czasownikiem o, a potem dopisać wo suru.

Np.:

yomu -> oyomi wo suru.

 

Istnieje też druga konstrukcja będąca połączeniem formy sprawczej z czasownikiem modestywnym itadaku. Tę formę stosuje się zazwyczaj w odniesieniu do samego siebie, gdy czynność dotyczy nas.

 

Odmianie do formy sprawczej podlegają czasowniki i przebiega ona w następujący sposób:

 

- Czasowniki zakończone na –iru/eru – zamiast –ru wstawiamy –saseru, np. taberu -> tabesaseru

 

- Czasowniki zakończone na –u – zamiana –u na –aseru,

np. kiku -> kikaseru

Istnieją czasowniki zakończone na –iru/eru a mimo odmieniają się jak czasowniki z pierwszej grupy, np. hairu (wejść), hashiru (biegać), keru (kopać), suberu (ślizgać się), iru (potrzebować), shiru (wiedzieć, znać), kiru (ciąć), kaeru (wracać), neru (mieszać).

np. hairu -> hairaseru

 

-wyjątek stanowią czasowniki suru i kuru posiadające formy odpowiednio saseru i kosaseru.

Mając czasownik odmieniony do tej formy wystarczy zmienić ostatnie ru na –te, czyli zmienić w formę łączną, oraz dopisać itadaku który stanie się oczywiście itadakimasu.

 

Przykład:

aku -> akasete itadakimasu

kaku -> kakasete itadakimasu

oyogu -> oyogasete itadakimasu

matsu -> matasete itadakimasu

Można to tłumaczyć jako pozwolę sobie [czasownik]

np. pozwolę sobie zjeść. – tabesasete itadakimasu.

 

Konstrukcję tą stosuje się także w odniesieniu do rozmówcy, gdy jest on na niższym poziomie społecznym, czasami z niuansem obraźliwym w zależności od poziomu honoryfikatywności.

 

 

3. Forma wywyższająca (sonkeigo) – stosowana, gdy mowa jest o osobie szanowanej i to ona jest podmiotem.

Formy wywyższające tworzy się doprowadzając formę słownikową czasownika metodą pokazaną wcześniej do formy tematu. Tak jak pokazane było wcześniej: yomu-> yomi, potem wystarczy dołożyć na początku o, będzie oyomi, a po tym dołożyć ni naru, i mamy oyomi ni naru – czytać – honoryfikatywne. Jeszcze naru zmienić przez masu na narimasu i jest oyomi ni narimasu.

Ogólnie prefiks honoryfikatywny o- stosowany jest przed słowami rdzennie japońskimi, podczas gdy go- przed słowami sino-japońskimi, czyli przejętymi z Chin, lecz niestety są wyjątki. Rzadziej używanym prefiksem jest mi- stosowanym do wyrazów odnoszących się do Boga lub władcy.

Niektóre słowa odgórnie posiadają prefiks jak o-cha – herbata, go-han – ryż, posiłek.

 

Czasowniki w stronie biernej używane są jako czasowniki honoryfikatywne.

Odmiana do strony biernej:

- Czasowniki –ru - zmieniamy -ru na –rareru,

- Czasowniki -u - zmieniamy –u na areru.

Np.: taberu -> taberareru, kaku -> kakareru.

 

Wyjątki:

suru->sareru,

kuru -> korareru

gyouju ga kaeraremasu. -> Pan profesor wraca do domu.

 

Najbardziej honoryfikatywnym zdaniem z zastosowaniem wszystkich pokazanych metod będzie:

Forma prosta: Maiko wa biiru wo nomu.

Forma bardzo honoryfikatywna: Maiko-sama wa biiru wo onomi ni nararemasu.

 

Ponadto istnieje grupa czasowników, które wyglądają zupełnie inaczej w każdej z tych grup.

Oto tabela:

 

 

Obojętnie

Sonkeigo

Kenjōgo

-da

-de irassharu

-de gozaru

suru

nasaru

itasu

iru

irassharu, orareru, oideninaru

oru

aru

oarida

gozaru

kuru - przychodzić

irassharu, mieru - pokazać się

mairu - przyjść

iku, yuku - iść

irassharu, oideninaru

mairu - iść

iu - mówić

ossharu, iwareru, mäsareru

mousu, moushiageru

shiru - znać

gozonjida

zonjiru, zonjiageru, shōchi-suru

miru - widzieć

Goran ni nuru, gorannasaru

haiken-suru

omou - myśleć

 

sonjiru

kiku - słuchać

 

ukagau, uketamawaru

miseru - pokazywać

 

garannisureru

taberu - jeść,

nomu - pić

oagarininaru,meshiagaru

itadaku, chōdai-suru, chōdaiitasu

ageru - dać

 

sashiageru

kureru - dawać

kudasaru

chōdai-suru, chōdaiitasu

morau - dostać,

 

itadaku

kariru - pożyczyć

 

haishaku-suru

shinu - umierać

onakunarininaru

nakunaru

au - spotkać

 

omenikakaru

tazuneru - szukać, pytać

 

ukagau

kiru - nosić, ubierać się

omeshininaru

 

 

 

Czasowniki gozaru, irassharu, nasaru, kudasaru i ossharu odmieniają się do -masu w sposób nieregularny, gdzie sylaba -ri redukuje się do -i, tworzy się, zatem: gozaimasu, irasshaimasu, nasaimasu, kudasaimasu i osshaimasu.

Oraz wykaz członków rodziny i ich nazwy:

 

 

 

Znaczenie bliższe mówiącemu

Kenjōgo

Znaczenie bliższe rozmówcy

Sonkeigo

kanji

romaji

kanji

romaji

Rodzina

家族 

kazoku

御家族

gokazoku

Mąż

主人

jujin

御主人

gojujin

Żona

家内

kanai

奥さん

okusan

Dziecko

子供

kodomo

子供さん

お子さん

kodomosan

okosan

Syn

息子

musuko

息子さん

坊っちゃん

musukosan

bocchan

Córka

musume

娘さん

お嬢さん

musumesan

ojousan

Rodzice

両親

ryoushin

御両親

goryoushin

Tato

chichi

お父さん

otousan

Mama

haha

お母さん

okaasan

Dziadek

祖父

sofu

お祖父さん

ojisan

Babcia

祖母

sobo

お祖母さん

obaasan

Rodzeństwo

兄弟

kyoudai

ご兄弟

gokyoudai

Starszy brat

ani

お兄さん

oniisan

Starsza siostra

ane

お姉さん

oneesan

Młodszy brat

otouto

弟さん

otoutosan

Młodsza siostra

imouto

妹さん

imoutosan

Wnuk

mago

お孫さん

omagosan

Wujek

叔父

oji

おじさん

ojisan

Ciocia

叔母

oba

叔母さん

obasan

Siostrzeniec

oi

甥御さん

oigosan

Siostrzenica

mei

姪御さん

meigosan

Kuzyn/kuzynka

いとこ

itoko

おいとこさん

oitokosan

 

 

Podsumowując:

 

1. Formy uprzejme (teineigo) – obojętne wyrażenie grzeczności

2. Formy uniżone (kenjōgo) – wyrażenie skromności,uniżenia

3. Formy wywyższające (sonkeigo) – wyrażenie respektu, adoracji

 

1.                  Formy uprzejme – teineigo – jest formą zwyczajną honoryfikatywną, charakteryzuje się uzupełnianiem imienia rozmówcy poprzez sufiksy san,sensei,senpai itp. Zmiana formy czasownika na –masu oraz stosowanie na końcu zdań spójki desu zamiast da.

2.            Formy uniżone – kenjōgo – jest formą wyrażającą niższy status społeczny rozmówcy lub w odniesieniu do samego siebie, gdy czynność dotyczy mówiącego.

              I.      [o/go]+[forma tematu (bez masu)]+[suru/itasu]

Gdy czynność ma związek z osobą szanowaną:

o + forma czasownika powstała przez odjęcie –masu + suru (/itasu)

go + rzeczowniki tworzące czasowniki w połączeniu z suru + suru (/itasu)

itasu jest wyrazem bardziej uprzejmym w tych połączeniach.

 

Kiedy czynność nie ma związku z osobą szanowaną, zastosujemy czasowniki specjalne charakterystyczne dla Keijougo, wymienione w tabeli.

 

            II.      [forma sprawcza + łączna]+[itadaku]

Można to tłumaczyć jako ‘pozwolę sobie [czynność wyrażona czasownikiem]’ np. pozwolę sobie zjeść. – tabesasete itadakimasu.

 

Konstrukcję tą stosuje się w odniesieniu do rozmówcy, gdy jest on na niższym poziomie społecznym.

  1. Formy wywyższające (sonkeigo) – Używane w odniesieniu do rozmówcy o wyższym statusie społecznym. Oprócz formy –masu, zaimków honoryfikatywnych i przedrostków stosuje się stronę bierną oraz konstrukcję.

o+[forma tematu]+ni [naru-str.bierna(narareru/nararemasu)]